معمولا وقتی به قصد نقد، مطالعه کتابی را به عنوان نوعی از تولید فکری آغاز می کنید توصیه می شود برخی از فاکتورهای محوری را در نظر بگیرد از جمله این که ببینید مسئله محوری کتاب چیست؟ به چه شیوه­ ای به آن پرداخته شده است؟ در چه حوزه، با چه سبک و برای چه نوع مخاطبی نوشته شده است؟ ادعای نویسنده درباره هدف از تالیف کتاب چیست؟ کیفیت پیگیری موضوعات و انسجام مطالب چگونه است و ... . اینها فاکتورهایی برای بررسی و نقد کتابهایی هستند که طبق قواعد متداول نوشته شده اند و باید بر همان مبنا نیز به نقد گذاشته شوند اما در برخی مواقع با تولیدات فکری مواجه می شوید که بسترها، ساختارهای فکری، روندها و انگیزه های متفاوتی در پس خلق آنها وجود داشته است. اگر تولیدی نو، از موادی که به طور معمول در دسترس همه تولید کنندگان قرار دارد را بدون ذهنی منعطف و با شیوههای استاندارد پیشین مورد نقد قرار دهید، دو اشکال جدی ایجاد می شود. اول این که قضاوت و نقد شما منصفانه نخواهد بود زیرا معیار سنجش مناسب نبوده است و دوم، قادر نخواهید بود ظرفیت­های موجود در آن را کشف کرده و ایده­هایی برای بهره مندی بهینه از آن پیشنهاد کنید.

من فکر می کنم کتاب "دغدغه ایران: راه هایی به سوی آزادی، امنیت و توسعه پایدار" نوشته محمد فاضلی (عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی) از جمله کتابهایی است که در نتیجه تاثیرگذاری ذهنی پویا، غنی و دغدغه مند بر مواد و موضوعات در دسترس، به یک تولید فکری خلاقانه تبدیل شده است و برای بهره مندی بهینه از آن باید با ذهنی خلاق و مشتاق به سراغش رفت. این کتاب مانند کتابهای دیگر نیست. طبق توصیف نویسنده اش، "یک ماجراجویی فکری ایران دوستانه" است که البته درد، لذت و فایده این ماجراجویی با دیگران به اشتراک گذاشته شده است.

کتاب در 461 صفحه و توسط انتشارات کویر منتشر شده است. عنوان کتاب با فصول و محتوای آن همخوانی کامل دارد. دغدغه آزادی، امنیت و توسعه پایدار در ایران، مغز سازمان دهنده و قلب تپنده کتاب است اما در "دغدغه ایران" به دنبال یک طرح مسئله واحد و تئوریهای تبیین کننده آن نباشید. این کتاب حتی مجموعه ای از مقالات علمی یا سخنرانیهای تخصصی متعارف در حیطه موضوعات محوری طرح شده هم نیست، ضمن این که به شکل هیجان انگیزی، بعید میدانم افراد آشنا با نظریه­ های علوم اجتماعی بتوانید مطلبی را پیدا کنید که پژوهشی علمی یا رویکردی نظری آن را سنگین نکرده باشد.

"دغدغه ایران" در هفت بخش تدوین شده است. بخش اول، درباره سیاست گذاری عمومی و عقلانیت توسعه؛ بخش دوم، درباره اصلاحات اداری و حکمرانی؛ بخش سوم، درباره محیط زیست و آب؛ بخش چهارم، درباره سیاست؛ بخش پنجم، درباره سیاست اجتماعی؛ بخش ششم، نقد اجتماعی و فرهنگی؛ بخش هفتم: ایران، مسائل و راهکارها.

این کتاب می تواند طیف متنوعی از مخاطبان از شهروندان تحصیل کرده و اهل مطالعه تا دانشگاهیانی که به طور تخصصی در حوزه مسائل اجتماعی فعالیت می کنند را پوشش دهد. بنده فکر می کنم کتاب را به طور جدّی می توان به اساتید و به ویژه دانشجویان تحصیلات تکمیلی حوزه علوم اجتماعی علاقمند به مسائل اجتماعی-سیاسی-اقتصادی ایران، به منظور گرفتن ایده یا تعریف مستقیم مسئله برای رساله یا پژوهش علمی توصیه کرد.

"دغدغه ایران" همچنین به پژوهشگرانی که طبق جدیدترین روشهای تحقیق در علوم انسانی و اجتماعی، به تحقیقات بین رشته ای و تطبیقی علاقمند هستند قابل پیشنهاد است، زیرا در کلیت خود، ارتباط بین ابعاد مختلف مسائل جاری در جامعه ایران را با اختصار و صراحتی کمیاب، روشن کرده و می تواند در طرح مسائل جدید یا تکمیل و پرورش پژوهش های در دست اقدام مفید باشد. این کتاب می تواند نقطه آغاز انجام پژوهش ها و نوشتن کتابهای متعدد شود.

"دغدغه ایران" را همچنین می توان به همه کسانی که موضوعات جاری در کشور را دنبال کرده، به دنبال فهم ریشه ها و علل مسائل هستند اما در علوم اجتماعی، آموزش سازمان یافته و آکادمیک ندارند، توصیه کرد زیرا با ایجاد وسعت دید و امکان کسب تحلیلهای بنیادی تر، کمک می کند تا نسبت به اطلاعات پراکنده و فراوان، موجها و تبلیغات رسانه ای یا تحلیل های سو دار، منفعل نباشند.

تکمیلی:

امیدوارم استاد فاضلی فرصت یابند تا با تمرکز ساختار یافته بر دغدغه هایشان، جامعه علوم اجتماعی را در سازماندهی نظریه هایی زمینه مند درباره ایران، گامی به پیش برند.